13 Հոկտեմբեր 2014-ին, բանաստեղծ Զարեհ
Խրախունիի բանակարանին մէջ (Թաքսիմի
հրապարակին մօտ), հարկաւ վերջինին եւ
անոր տիկնոջ ներկայութեամբ ու «Մարմարա»
օրաթերթի խմբագրապետ Ռոպէր
Հատտէճեանի եւ փոխ-խմբագապետ Մաքրուհի
Պ. Յակոբեանի հետ մեր առաջին հանդիպումէն
ետք, 2017-ի Յուլիսի 19-21 օրերուն կրկին
այցելեցի Պոլիս, այս անգամ «Մարմարա»ի
խմբագրատուն, նպատակ ունենալով մեր
«Ծաղիկ» գրական թերթին կողմէ յատուկ
հարցազրոյց մը շնորհել բազմավաստակ
խմբագրապետ Ռ. Հատտէճեանին:
Այցելութեանս մասին նախօրօք հեռախօսով պարզապէս տեղեակ պահած էի յարգարժան խմբագրապետը, բայց
չէի յայտնած շարժառիթը, նպատակը:
Երբ առաջին անգամ մտայ «Մարմարա»ի խմբագրատուն, խմբագրակազմի հիւրասէր անդամուհիները՝ Նաիրա
Մկրտչեան-Սիւզմէն, Հիլտան եւ Անին, խմբագրակազմի սիւներէն Կարօ Համամճեանը (այժմ՝ հանգուցեալ)
շրջապատեցին զիս եւ առաջնորդեցին երկրորդ յարկ, խմբագրապետին քով, որ զիս տեսնելուն պէս չթաքցուց իր
անհուն հրճուանքը առաջին այցելութեանս առթիւ, եւ քաղցր հիւմըրով մը դիմելով ինծի՝
-Պարոն Տիւնեայեան, ըսել է, պիտի շարունակե՞նք Զարեհ Խրախունիի տան մէջ երեք տարի առաջ սկսուած մեր
հաճելի զրոյցը... Երե՜ք տարի անցաւ, որուն ընթացքին, սակայն, դժբախտաբար կորսնցուցինք մեր շատ սիրելի
բանաստեղծը,- ըսաւ Ռոպէր Հատտէճեան:
Զգալի էր որ Հատտէճեան ծանր կը տանէր մեր աշխարհէն անդարձ մեկնումը բանաստեղծ եւ իրեն տարեկից ու
մտերիմ Խրախունիի, որ հրաժեշտ տուաւ իր սիրելիներուն, հարազատներուն, համայն պոլսահայութեան եւ
Սփիւռքի ու Հայաստանի գրական շրջանակներուն, 27 Նոյեմբեր 2015-ին, յետ երկարատեւ ու տառապագին
հիւանդութեան...:
-Ինչո՞ւ չէ, շարունակենք մեր հաՃելի զրոյցը, Պարոն Հատտէճեան, բայց ըսեմ, որ ես եկած եմ յատկապէս
հարցազրոյց վարելու ձեզի հետ,- ըսի հաստատակուռ բառերով:
-Հարցազրո՜յց... ի՞նչ առիթով, ի՜նչ հաճելի անակնկալ է այս մէկը,- ըսաւ ան, աչքերուն մէջ լող տալով իր գոլ
ժպիտը, ու դէմքին՝ բարի ուրախութիւնը, որ անշպար էր:
-Այս տարի, Հոկտեմբեր 27-ին, դուք կը բոլորէք «Մարմարա»ի խմբագրապետութիւնը ստանձնելնուդ 50-ամեակը.
փափաքեցայ որ մեր հարցազրոյցը տեղի ունենայ ամրան իմ արձակուրդի օրերուն,- պատասխանեցի իսկոյն,
ձեւակերպելով այցելութեանս նպատակը:
-Օհ, երեք ամիս առաջուընէ՞... Որո՞ւ մտքէն կ'անցնէր նման բան,- ըսաւ խմբագրապետ Հատտէճեան:
Եւ քիչ մը լռութենէ ետք, քիչ մըն ալ յուզուած ձայնով, ան շարունակեց.
-Գիտէ՞ք Պր. Տիւնեայեան, ես յաճախ ըսած եմ ե՛ւ գրած, նորէն կ'ըսեմ, որ գրող մը, չպէ՛տք է ըլլայ եսակեդրոն,
այսինքն՝ գրէ եւ ցուցադրէ մի՛այն իր գործերը եւ յետոյ ալ այս ու այն բարեկամներուն ուղարկէ իր գրածները,
բանաստեղծութիւններու կամ արձակ երկերու ժողովածուները. ոեւէ գրող կամ հրապարակագիր պէտք է գրէ նա՛եւ
այլ գրողներու գործերուն մասին, անդրադառնայ ուրիշներու ալ վաստակին, եւ ասիկա մեծ արժանիք մը կը
համարուի գրողին համար՝ շնորհուած նախախնամութենէն: Ես իսկապէս կը գնահատեմ «Ծաղիկ»ի գրական
աշխատանքներն ու տարած ժրաջան գործունէութիւնը, կարդալով անոր Բացառիկ հատորները: Շնորհակալ եմ
նաեւ ձեր ազնիւ մտայղացման համար եւ պատրաստ եմ պատասխանելու ձեր հարցումներուն՝ ապաւինելով
գիտելիքներուս:
Ի միջի այլոց, Հատտէճեան, յաջորդ օր, 20 Յուլիսին, իր նոյն խօսքերը տարբեր շարադրանքով մը գրեց ու տպեց
«Մարմարա»ի մէջ:
Այստեղ, ես պիտի չներկայացնեմ մեր հարցազրոյցը, որ տեւեց աւելի քան երկու ժամ եւ որուն ամբողջութիւնը
»Ծաղիկ»ի մէջ պարբերաբար լոյս տեսնելէ ետք առանձին գրքոյկով մըն ալ լոյս տեսաւ Պոլիս, 2020-ին, պոլսահայ
ազգային բարերար եւ մշակութային գործիչ Պարոն Սարգիս Գիւլէկէչի ազնիւ մեկենասութեամբ:
Արդարեւ, մեծայարգ հիւրընկալ խմբագրապետը սովոր էր ամէն օր կէսօրուան 12:00-ին կէս ժամ դադար առնել եւ
ճաշել խմբագրատան քովի խոհանոցին մէջ: Ան ինձմէ խնդրեց որ իր ճաշի հիւրն ըլլամ եւ ապա շարունակենք
սկսուած հարցազրոյցը ճաշէն ետք: Ընթացքին, իմ հարցումս (որ կապ չունէր մեր սովորական հարցազրոյցին հետ)
կեդրոնացաւ Հատտէճեանի «Յուշատետր»ի համեղ գրութիւններուն վրայ եւ ըսի, թէ հաճոյքով կը կարդամ Աւետիք
Իսահակեանի մահուան 60-ամեակին առիթով «Աւետիք Իսահակեանը եւ Կիները« խորագրեալ իր
յուշագրութիւններու շարքը: Ժպտեցաւ, դուրը եկաւ իմ հարցումս եւ ըսաւ, որ իրեն շատ կը հետաքրքրեն նաեւ
Իսահակեանի բանաստեղծութիւնները, քանի որ անոնք փիլիսոփայական խորք ունին, առաջին ընթերցումով պարզ
եւ սիրային տողեր կը թուին, բայց անոնք իմաստասէրի մը ապրած կեանքին տարերքն են:
Ճաշի ընթացքին, հարցումիս նիւթէն առանց շեղելու եւ մնալով Իսահակեանի չափածոյ երկերուն
փիլիսոփայական խորքով ակունքներուն մէջ, Հատտէճեան ինձմէ խնդրեց որ կարճ ձեւով վերլուծեմ եւ կարծիքս
տամ մեծ բանաստեղծին 10 տողնոց «Ա՜խ, Երանի Չըծնուէի» բանաստեղծութեան մասին, շեշտելով, թէ խորքին մէջ
ի՞նչ ըսել կ'ուզէր փիլիսոփայ-բանաստեղծը, որ կենսասէր մարդ մըն էր, աշխարհի վայելքներէն զրկուիլ չուզող
բանաստեղծ մը, իրապէ՞ս կ'ուզէր որ ծնած չըլլար.-
Ա՜խ, երանի չըծնուէի,
Չըլսէի
Հովիւների երգերը ջինջ
Եւ մայրական խօսքերը սուրբ:
Չըտեսնէի
Չքնաղ դէմքը իմ տիրուհու
Եւ աշխարհքը հրաշագեղ:
Ա՜խ, երանի չըծնուէի,
Չըլսէի, չըտեսնէի –
Չըմեռնէի...
Անակնկալ էր ինծի՝ խմբագրապետին ուղղած հարցումը: Զգացի թէ բանաստեղծին սոյն տողերը կը չարչրկէին
միտքն ու հոգին խմբագրապետին: Միասին վերլուծեցինք, բայց վերջնական եզրայանգումի չհասանք: Իսահակեան,
որ իր պանդխտութեան տարիներուն ապրեցաւ հայրենիքի ե՛ւ իր մօր ե՛ւ իր ժողովուրդի կարօտանքը, արդեօք այդ
ցաւերուն չդիմանալո՞ւն պատճառով 1935-ին գրած էր յիշեալ բանաստեղծութիւնը, նկատի առնելով որ դեռ
վերջնականապէս չէր վերադարձած հայրենիք:
Մեր հարցազրոյցէն տարիներ ետք, 26 Յունուար 2023-ին, Երեւանէն Պոլիս ուղղուեցայ ՀՀ Սփիւռքի գործերով
գլխաւոր յանձնակատար Զարեհ Սինանեանի յատուկ «Շնորհաւորական Գիր»ը յանձնելու յոբելեար Ռոպէր
Հատտէճեանին՝ վերջինին ծննդեան 97-ամեակին առիթով: Թարապիայի շրջանէն ներս անոր բնակարանը
հաւաքուած էին պոլսահայ պատկառելի գրական ու մշակութանուէր ինծի ծանօթ ու սիրելի դէմքերը, «Մարմարա»ի
մեծ ընտանիքի յառաջակարկառ անդամները, յարգարժան անձնաւորութիւններ՝ Պարոն Արամ Գամպուրեանը
(այժմ հանգուցեալ), Օրդ. Մաքրուհի Պ. Յակոբեանը, տիկնայք Սիլվա Կոմիկեանն ու Մարիամ Տրամէրեանը, Արի եւ
Այգ Հատտէճեաններու ընտանիքներն ու հարկաւ խմբագրապետ Ռոպէր Հատտէճեանն ու վերջինին ազնուափայլ
Տիկինը՝ Սիւզան Դամիկեան-Հատտէճեանը: Ճաշասեղանին շուրջ գլգլացող մեր զրոյցները անվերջ էին...:
Ընթացքին, Պարոն Հատտէճեանին յիշեցուցի եօթ տարի առաջ ինծի ուղղած իր հարցումը՝ Իսահակեանի «Ա՜խ,
Երանի Չըծնուէի» բանաստեղծութիւնը, եւ ե՛ս դիմեով այս անգամ իրեն, ուզեցի գիտնալ թէ ի՞նչ է իր
եզրակացութիւնը այդ բանաստեղծութեան մասին:
Հատտէճեան կարճ պահ մը խորհելէ ետք ըսաւ.
-«Պր. Տիւնեայեան, չկայ մետալ մը, կոնդակ մը որ ստացած չեմ Հայաստանի ու Սփիւռքի քաղաքական ե՛ւ
եկեղեցական ամենաբարձր պաշտօնեաներէ, կաթողիկոսներէ, պատրիարքներէ եւ զանազան անուանի եւ ոչ
անուանի անձնաւորութիւներէ: Ինչպէս կը տեսնէք, բնակարանս լեցուն է հարիւրաւոր մեծարժէք գիրքերով:
Յետո՞յ...: Ո՞ւր պիտի հասնինք: Ի՞նչն է որ զիս պիտի կշտացնէ՝ եթէ ոչ բուռ մը հողը, յաւիտենական հանգիստ
քունը...: Հաւատացէք որ կեանքիս ամենատխուր օրերը տարեդարձիս օրերն են ինծի համար, երբ այլեւս մանաւանդ
տարիքով թեւակոխած եմ ծերութեան շեմը: Ըստ իս, Աւետիք Իսահակեան ուզեց ծնած չըլլալ՝ չմեռնելու համար,
քանի որ անխուսափելի մահը անամոքելի վիշտ պիտի պատճառէր իր սիրելիներուն, իր բազմամիլիոն
ժողովուրդին, որոնց համար տարիներով գրած է հատորներ, անոնց անհուն սէրո՛վն է ապրած տասնամեակներ...»:
Այս բոլորը մտիկ ընելէ վերջ նկատեցի որ տամկացած էին խմբագրապետին աչքերը...: Շատ էր յուզուած ան...:
Սարթըր ու Քաֆքա, Էլիւար ու Քոքթօ կարդացած եւ նման համաշխարհային փիլիսոփաներու գրականութեանց
մէջ հմտացած Ռ. Հատտէճեան, հարկաւ գիտէ՛ր վերլուծել Իսահակեանի՛, Թումանեանի՛, Թէքէեանի՛ նման
իմաստասէր հզօր գրողներու երկերը, բանաստեղծութիւնները:
Ռոպէր Հատտէճեանի մահուան քառասունքին գրաւոր արտայայտութեան բերուած սոյն տողերը յուշերուս
ալպոմէն երբ կը խորհրդածեմ բարձրաձայն, նաեւ կը մտածեմ, թէ աշխարհներ շրջագայած եւ բիւրաւոր մարդոց
սիրտը գրաւած ու անոնց անվերապահ գնահատանքին արժանացած բազմավաստակ աւագ խմբագրապետը,
վիպագիրն ու յուշագրողը, պատմուածագիրն ու թարգմանիչը, հարիւրիաւոր երկերու հեղինակը արդեօ՞ք ինքն ալ
Իսահակեանին նման մտածած էր «չըծնուիլ ու չմեռնիլ»՝ իր բիւրաւոր սիրելիներուն այսքան անխորաչափելի ցաւ
չպատճառելու համար...:
Արդարեւ, անկարող եմ հարցին պատասխան գտնել...:
«Աղթամար»-«Ծաղիկ» - Պէյրութ